Στο Δίστομο και σε ελάχιστες περιοχές στην Ελλάδα χρησιμοποιούνται λέξεις που χάνονται, σύμφωνα με τον Νίκο Σαραντάκο.

Δείτε τι αναφέρει ο Νίκος Σαραντάκος για την λέξη παράκλι, που χρησιμοποιείται μόνο σε Δίστομο, Κρήτη και Κύθηρα.

Ντοπιολαλιά Διστόμου- Η έρευνα και η μελέτη, συνεχίζεται

Φωτογραφία από το Πρωτοχριστιανικό οινοποιείο στην περιοχή Βερβά ή Καστρί, στο Δίστομο

Συνεχίζω να παραθέτω κάποιες λέξεις από την Ντοπιολαλιά του Διστόμου. Λέξεις που χάνονται στα βάθη της ιστορίας και που δυστυχώς δεν μιλιούνται από τους νεώτερους, καθώς χάνεται και η εξ ίσου αρχέγονη προφορά.
Για να δείτε τα προηγούμενα άρθρα περί Ντοπιολαλιάς, κάντε ΚΛΙΚ ΕΔΩ.
Να τονίσουμε ότι πιο κοντά στην Διστομίτικη λαλιά, ή σχεδόν ίδια κατά 90%, είναι τα παραπαρνάσσια χωριά και ορισμένα μέρη της Φωκίδας, ( Αράχωβα, Δελφοί, Αμφίκλεια, Δαύλεια, Κίρρα,Δεσφίνα κλπ ).
Οι λέξεις είναι από το αρχείο του Διστομίτη διανοούμενου, Στάθη Σταθά

1. Κοινώνω = Βάζω φαγητό > παρ ( Θεία κοινωνία )
2. Βοδώνω = Προλαβαίνω >  Αρχ ( Ευοδώνω )

Ντοπιολαλιάς συνέχεια. Άλλες δέκα λέξεις, έτσι για να μαθαίνουμε εμείς οι νεώτεροι.

1. Ταβλαρώνω = Τραπεζώνω
2. Τσιγκλώνω = Πειράζω
3. Τανιέμαι = Τεντώνομαι, σφίγγομαι
4. Αχάραγα = Αξημέρωτα, ορθρινά
5. Αναπιάνω =Ζυμώνω το ψωμί με προζύμι
6. Αγυιαπερνάω = Προσπερνώ, τρέχω, παραβγαίνω μέσα στα στενά ( Αρχ. Αγυιά = Στενό δρομάκι ) Το χρησιμοποιούσαμε και μεις όταν ήμασταν παιδάκια, μόνο όταν τρέχαμε στα στενά του Διστόμου, κι όχι όταν παραβγαίναμε σε πιο φαρδείς δρόμους.
7. Δραμιού = Τρέχοντας ( Επίρρημα > Από το Αρχ. Ρήμα Θέομαι = Τρέχω γρήγορα. Αόρ β' έδραμον > Δρόμος κι όλα τα παράγωγά του )
8. Καταχερίζω = Χτυπάω, δέρνω
9. Λείσπη = Κόλλα
10. Μοναξός = Μοναχικός

Σχόλια και ετυμολογία των λέξεων από την σπουδαία Βίκυ Μπακάλη

Για την ντοπιολαλιά τη Διστομίτικη, είναι ξεκάθαρα ελληνική και μάλιστα αντλεί ρίζες από τα βάθη της ελληνικής αρχαιότητας.

Συγκεκριμένα για το "Αγυιαπερνάω" να σημειώσω πως η λέξη είναι Ομηρική!
Η αγυιά (εκ του άγω) είναι στην ομηρική διάλεκτο ο δρόμος, η οδός. "Δύσετό τ' ηέλιος σκιόωντό τε πάσαι αγυιαί" [ο ήλιος εβασίλεψε κι ισκιώσανε όλοι οι δρόμοι] λέει ο Όμηρος στο β΄ 388 της Οδύσσειας, και: "νεικεύσ' αλλήλησι μέσην ες άγυιαν ιούσαι" [ύστερα από φοβερό τσακωμό, έρχονται στη μέση του δρόμου] αναφέρει στην Ιλιάδα, στην ραψωδία Υ (στίχος 254).

Κατά τον Παυσανία, οι αρχαίοι Αχαρνείς - δωρικής καταγωγής - λάτρευαν και τιμούσαν πολύ τον Απόλλωνα τον Αγυιέα που ήταν προστάτης των οδοιπόρων και των δρόμων. Προς τιμήν του δε, είχαν στήσει ένα πανέμορφο άγαλμά του, στον αρχαίο δήμο των Αχαρνών.

Τώρα, όσον αφορά το τανιέμαι είναι κι αυτό πανάρχαιο και ελληνικότατο.

Στον Όμηρο θα το συναντήσουμε ως ρήμα τάνυμι και τανύω = εκτείνω, τεντώνω, απλώνω. Στην Ιλιάδα δε και στην Οδύσσεια υπάρχουν ένα σωρό υπέροχες λέξεις με πρώτο συνθετικό το τανύω όπως:

Τανύπεπλος, = αυτή που έχει μακρύ πέπλο.
Τανισύπτερος, = αυτός που εκτείνει μακριά τα φτερά του
Τανυπτέρυξ, = αυτός που έχει μακριές φτερούγες. (Να προσέξουμε εδώ τις καταπληκτικές νοηματικές και εννοιολογικές διαφορές με μια συλλαβή λιγότερη !!!).

Η τανύφυλλος ελαίη, είναι η ελιά που έχει μακριά φύλλα.

Όπως βλέπεις, γλωσσικά τουλάχιστον, έλκετε την καταγωγή σας από τον Όμηρο κι αυτό ας το μάθουν οι ημιμαθείς και όσοι έχουν άλλη απόψη για τους Διστομίτες!

Ευχαριστώ πολύ την λογοτέχνιδα και σπουδαία γνώστρια της Ελληνικής γλώσσας Βίκυ Μπακάλη, για την πολύτιμη βοήθειά της, που την έχει προσφέρει πολλές φορές και πάντα με επιτυχία.



Ευχαριστώ τον σπουδαίο Διστομίτη Στάθη Σταθά, για την πολύτιμη βοήθειά του.
* Η φωτογραφία είναι από το Αρχαίο οινοποιείο που αποκαλύφθηκε στους αμπελώνες του Διστόμου, στην θέση Βερβά.

Έπεται και μεγάλη συνέχεια.

Ντοπιολαλιάς συνέχεια.......

Ύστερα από το παλιό μου άρθρο που αναρτήθηκε στις 4 Απριλίου 2008, και που σας είχα υποσχεθεί ότι θα έχει συνέχεια, γιατί πρόκειται για τις ρίζες και την καταγωγή μας, θέλω να ευχαριστήσω τον συμπατριώτη μας τον Σπύρο τον Περγαντά που βρήκε κι άλλες λέξεις τις οποίες θα δείτε αμέσως τώρα:

Από τον Σπύρο Περγαντά

1. Kρένω=μιλάω, απευθύνω τον λόγο<μεσαιωνική ελληνική ''κρένω''< αρχαία ''κρίνω''
2. Zουλάπι ( Z'λάπ' ) = θηρίο, αγρίμι(κυρίως λύκος-τσακάλι)< αλβανικό zulap, ρουμάνικο=zulape
3. φρ.Το εξετάζουνε ( Το 'ξετάζ'νε )

• κανονικά=μελετώ προσεχτικά

• ντόπιο=είναι γρουσουζιά<αρχαίο ἐξετάζω φρ.

1. Αορ :Το αστόχησα ( Τ' αστόχ'σα)

• κανονικά=αστοχώ=αποτυχαίνω

• ντόπιο=το ξέχασα<μεταγενέστερο ἀστοχῶ

1. Πυθαμή: π'θαμή

• κανονικά=παλάμη /( ανεπίσημη μονάδα μέτρησης)

• ντόπιο= παλάμη, μονάδα μέτρησης

φρ.''Mια π'θαμή''=πολύ λίγο

1. Σουσάμι ( Σ'σάμ ) προφ: ( Σάμ')

Απλή συντόμευση του ''σουσάμι''< αρχ σήσαμον

1. Ρήμα σε μελλ. κ' αορ: θα γιάνω, έγιανα ( τρ .ενικο θα γιαν'(ει): γίνομαι καλά, αναρρώνω< αρχ.ὑγιαίνω
2. Αγκούτσα: μπαστούνι: Δεν ξέρουμε από που προέρχεται, προφανώς έχει σχέση με το αγκλίτσα.

Η έρευνα μας αυτή θα συνεχιστεί. Έχουμε καταγράψει πολλές λέξεις και φράσεις, τις οποίες όταν τελειώσει αυτή η υπεύθυνη και χρονοβόρα έρευνα, θα τις ενώσουμε ώστε να γίνει ένα άρθρο.

Ντοπιολαλιά-Ένα Αρχαιοελληνικό κατάλοιπο

Λόγω των συχνών επιδρομών αλλά και στρατιωτικών κατοχών από τους Ρωμαίους, τους Φράγκους μέχρι και τους Τούρκους πολλές λέξεις δημιουργήθηκαν και ονόματα τοποθεσιών τροποποιήθηκαν. Το ίδιο το όνομα της πόλης μετετράπη από ΑΜΒΡΥΣΣΟΣ σε ΔΙΣΤΟΜΟ. Ιστορικά δεν αναφέρεται καμμία Σλαβική ή Αρβανίτικη επιρροή και έτσι δεν συναντώνται αντίστοιχες μετατροπές ονομασιών σε περιοχές όπως Αράχοβα
(-οβα:Σλαβική κατάληξη).
Υπάρχουν πολλοί τοπικοί γλωσσικοί ιδιωματισμοί αλλά και ιδιαίτεροι τρόποι προφοράς με χαρακτηριστικότερα την συντόμευση ονομάτων (Χαρλάμ'ς αντί Χαράλαμπος) το κόψιμο των καταλήξεων και ο συμφυρμός των φωνηέντων (σπιτ' αντί σπίτι, χωράφ' αντί χωράφι). Αντίθετα συνήθως διατηρείται όταν συνοδεύεται από κτητική αντωνυμία (το χωράφι μ', το σπίτι σ', αλλά και ο πατέρα μ').


Μερικές φορές συναντάται και αλλαγή γένους (ο τζάκης αντί το τζάκι ).
Παράλληλα αναπτύχθηκαν πολλές παρωνυμίες (παρατσούκλια) για τα οποία θα μιλήσουμε σε άλλη ενότητα αντί για επώνυμα, που χαρακτηρίζουν ολόκληρες οικογένειες και διατηρήθηκαν για αρκετές γενιές μέχρι και σήμερα .Οι Διστομίτες γλωσσικά έχουν τους φθογγισμούς και τις κλίσεις της Ρουμελιώτικης διαλέκτου (γλώσσα Μακρυγιάννη), αλλά έχουν κρατήσει και τις δικές τους λέξεις. Δεν είναι λίγες αυτές που το πλούσιο λεξιλόγιο του ρουμελιώτικου λαού δημιούργησε και αρκετές από αυτές έχουν αρχαία καταγωγή λόγω και της Δωρικής προέλευσης των Διστομιτών:Επίσης υπήρχε στούς πολύ παλιούς Διστομίτες το φαινόμενο του τσιτακισμού. παλιόστσ(υ)λο αντί για παλιόσκυλο (τσ)=κ αλλα σε ορισμένες λέξεις. Οι γεροντότεροι ακόμη χρησιμοποιούν τον παλαιότερο παρατατικό, ειδικά στην μέση φωνή. Τούτος (αντί γι αυτός) καθέταν αυτού, αντί για καθόταν. Ο Γιάνν(η)ς ερχέταν απ'τον γιαλό, αντί για ερχόταν. χάμω=κάτω, αρχαίο χαμαί. δώθε, κείθε, πούθε επιρρήματα. (Σύγκρινε πόθεν έσχες).
Ενδεικτικές λέξεις και εκφράσεις
αφουγκράζομ(αι) = ακούω από+ακρόαση. Παραστιά = δίπλα στην φωτιά στο τζάκι παρά+εστία ,αρμακάς = πέτρινο τειχίο αρχ.λέξη αρμός, νίβομαι, νίψ(ου) - προστακτική (από το νίπτομαι), κολλάω τ(η)ν (α)σκάλα και αρποκολλιέμαι. Περίφραση για το ανεβαίνω, προβάτα (προστακτική) = περπάτα προ+βαίνω, τήρα = κοίτα παρατηρώ - παρατήρηση και τα παραγωγά της, σύρε = πήγαινε, ηύρα = αντί για βρήκα, γιαλός = παραλία, θάλασσα (παρα θιν'αλός), απ(ι)στομιέμαι = πέφτω απίστομα (ανάποδα)+πίπτω, μπηχτοκέφαλα επίρρημα = πέφτω με το κεφάλι πίγνημι(μπήχνω)+κεφαλή, κανείν αντί για την αιτιατική κανέναν (αρχαϊκός δυικός τύπος της δωρικής διαλέκτου), τίνος χρησιμοποιείται η αρχαία ερωτηματική αντωνυμία (τίνος είσαι); φροματάω = αγριεύομαι, αλαλάζω, αυτού (επίρρημα) = εκεί είναι πιο ειδικό δεικτικό επίρρημα, γιατί δηλώνει και τόπο ακόμη,(συχνά στον Θουκυδίδη), λοβός = χαζός-ανόητος (παράβαλε λοβοτομή), ξαργού = επίτηδες (εξ έργου), μαργώνω = κρυώνω (αρχαίο ρήμα μάργνυμι), δραίμω = τρέχω γρήγορα, φεύγω (αρχαίο ρήμα θέομαι με β'αόριστο έδραμον), μανάρια = πρόβατα ( απ' το αμνός - ομνάριον-μανάρι. Συναντάται και αλλού) τσουράπ(ι) = κάλτσα, βρωμοταρεύω = μαζεύομαι, κάθομαι ήσυχος (δωρικό τάρας=ησυχία, γαλήνη, ειρήνη)


Και άλλα πάμπολλα παραδείγματα που θα αναφερθούν εκτενέστερα παρακάτω.

*Ευχαριστώ τον Δημήτρη Μορόγιαννη τον συμπατριώτη μου για την συνεργασία μας στο θέμα αυτό